नेपालका ग्रामीण क्षेत्रमा पछिल्लो समय सडक, बिजुली र सञ्चार जस्ता भौतिक पूर्वाधारको पहुँच विस्तार भए पनि ती पूर्वाधार उपभोग गर्ने नागरिकको अभावमा गाउँहरू रित्तिँदै गएका छन्। पूर्वाधार विकास भए पनि बसाइँसराइ र वैदेशिक रोजगारीका कारण गाउँमा युवा जनशक्तिको खडेरी परेपछि अर्बौँको लगानीमा निर्मित विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी र सडकहरू सुनसान बनेका हुन्।

अहिले देशका अधिकांश पहाडी बस्तीहरूमा केवल वृद्धवृद्धा र बालबालिका मात्र बाँकी रहेका छन्, जसले गर्दा सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक संकट गहिरिँदै गएको छ।

'हुनेखाने' सहरमा, 'हुँदाखाने' मात्रै गाउँमा

कुनै समय आर्थिक र सामाजिक रूपमा सबल परिवारहरूको चहलपहल रहने गाउँहरू अहिले विपन्न र असहायहरूको आश्रयस्थल जस्ता देखिन थालेका छन्। आर्थिक रूपमा सक्षम (हुनेखाने) परिवारहरू गुणस्तरीय शिक्षा र सेवा-सुविधाको खोजीमा सहरी क्षेत्रमा बसाइँ सरेका छन् भने युवा पुस्ता रोजगारीका लागि खाडी मुलुक, युरोप तथा अमेरिका पलायन भएका छन्।

यसको प्रत्यक्ष असर गाउँको सामाजिक संरचनामा परेको छ। स्थानीय बासिन्दाका अनुसार गाउँमा मर्दा-पर्दा काँध दिने वा मलामी जाने तन्नेरी समेत पाउन छाडिएको छ, जसले पहाडी समाजलाई गम्भीर मनोवैज्ञानिक संकटतर्फ धकेलिरहेको छ।

कृषि योग्य भूमि बाँझो: वन्यजन्तुको रजगज

युवा जनशक्तिको पलायनसँगै गाउँका उर्वर भूमिहरू झाडीमा परिणत हुन थालेका छन्। खेतीपाती गर्ने मानिस नहुँदा र बाँकी रहेका वृद्धवृद्धाले दुःखजेलो गरेर उब्जाएको बाली पनि बाँदर, बँदेल लगायतका जंगली जनावरले नष्ट गरिदिने गरेपछि कृषि क्षेत्र पूर्ण रूपमा धराशयी बनेको छ। स्थानीय सरकारहरूले कृषि र पूर्वाधारमा बजेट विनियोजन गरे पनि त्यसको सदुपयोग गर्ने जनशक्तिको अभाव मुख्य चुनौती बनेको छ।

मौलिक संस्कृति र पहिचान संकटमा

मानव सघनता घट्दै जाँदा गाउँघरका रैथाने संस्कार, संस्कृति, रोधीं, मेलापात र मौलिक चाडपर्वहरू हराउने संघारमा पुगेका छन्। जेठो पुस्ताको अवसानसँगै यी सांस्कृतिक धरोहरहरू पनि समाप्त हुने खतरा बढेको छ। नयाँ पुस्तामा आफ्नो थातथलो र संस्कृतिको ज्ञान डिजिटल माध्यम (फेसबुक, टिकटक) मा मात्र सीमित हुन थालेको भन्दै संस्कृतिविद्हरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

विज्ञहरूको मत: सहरको वायुप्रदूषण, महँगो जीवनशैली र मानसिक तनावभन्दा ग्रामीण क्षेत्रको स्वच्छ वातावरण र प्राकृतिक स्रोतहरू आर्थिक रूपमा बढी लाभदायक हुन सक्छन्। तर, त्यसका लागि राज्यले गाउँमै रोजगारी र उद्यमशीलताको वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ।

गाउँ फर्किन र उद्यमशीलता अंगाल्न आह्वान

विज्ञ तथा सरोकारवालाहरूका अनुसार गाउँमा चुनौती मात्र होइन, कृषि, पर्यटन, जडीबुटी र स्थानीय उद्यमशीलताका हजारौँ सम्भावनाहरू पनि खाली छन्। सहरको कठिन र खर्चिलो जीवन त्यागेर आफ्नै पुर्खाको थातथलो ब्युँझाउन अब युवा पुस्ताले अग्रसरता लिनुपर्ने बेला आएको छ।

स्थानीय सरकारको विकास प्रयासलाई आत्मसाथ गर्दै युवाहरू गाउँ नफर्किएसम्म देशको वास्तविक विकास असम्भव हुने देखिन्छ। तसर्थ, आफ्ना वृद्ध आमाबाबुको सहारा बन्न र गाउँको अस्तित्व जोगाउन 'गाउँ फर्क अभियान' को आवश्यकता औंल्याइएको छ।