कृषि तथा आर्थिक ब्युरो

काठमाडौँ ।

आधाभन्दा बढी भू-भाग मरुभूमि भएको, माटोको गुणस्तर कमजोर रहेको र प्राकृतिक ताजा पानीको गम्भीर अभाव झेलिरहेको इजरायल आज विश्वकै सबैभन्दा ठूलो कृषि शक्ति (Agricultural Powerhouse) बनेको छ। कुनै समय खाद्यान्न संकट बेहोरेको यो देशले आधुनिक प्रविधि र दृढ नीतिका कारण आफूलाई खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर मात्र बनाएको छैन, बरु जलवायु परिवर्तनको यो युगमा विश्वकै लागि 'कृषि अध्ययनको केन्द्र' समेत स्थापित गरेको छ।

नेपाल जस्तो प्रचुर प्राकृतिक स्रोत र उर्वर भूमि भएको देशका लागि इजरायली मोडेल (Israeli Agricultural Model) कृषि क्रान्तिको एउटा उत्कृष्ट पाठ हुन सक्छ। इजरायलको सफलताका मुख्य पाँच स्तम्भ र नेपालका लागि यसको सान्दर्भिकता यस प्रकार छन्:

१. पानीको पुन: प्रयोग: थोपा-थोपाबाट महाक्रान्ति

परम्परागत खेती प्रणाली आकाशे पानी वा खडेरीको भरमा चल्छ। तर, इजरायलले प्रविधिको बलमा कृषिलाई मौसमको दास हुनबाट मुक्त गराएको छ।

• फोहोर पानीको प्रशोधन: इजरायलले आफ्नो देशको झन्डै ९० प्रतिशत ढल र फोहोर पानीलाई अत्याधुनिक प्रविधिबाट पुनः प्रशोधन गरी कृषि सिँचाइमा प्रयोग गर्छ। यो विश्वमै सबैभन्दा बढी हो।

• थोपा सिँचाइ र फर्टिगेसन: सन् १९६० को दशकमा इजरायलमै आविष्कार भएको 'थोपा सिँचाइ' (Drip Irrigation) प्रणालीले बिरुवाको जरामा सिधै आवश्यक पर्ने मात्रामा मात्र पानी पुर्‍याउँछ। यसले पानीको अपव्ययलाई ५० प्रतिशतसम्म घटाउँछ। यति मात्र होइन, पानीमै तरल मल मिसाएर दिइने प्रविधि (Fertigation) ले मलको खर्च जोगाउनुका साथै उत्पादन बढाउँछ।

२. अनुसन्धान र किसानको 'टु-वे' सम्बन्ध

इजरायलको कृषि प्रणालीको सबैभन्दा सफल पक्ष सरकार, वैज्ञानिक र किसानबीचको बलियो समन्वय हो।

• विश्वविद्यालय वा सरकारी अनुसन्धान केन्द्रहरूले खेतबारीमै आइपर्ने व्यावहारिक समस्याहरूको अनुसन्धान गर्छन्।

• सरकारका कृषि प्रसार अधिकारीहरूले वैज्ञानिक खोजलाई तत्काल किसानको खेतसम्म पुर्‍याउँछन् र किसानका समस्या वैज्ञानिककहाँ ल्याउँछन्। यसले गर्दा प्रयोगशाला र खेतको दूरी कहिल्यै टाढा हुँदैन।

३. प्रतिकूलतालाई अवसरमा बदल्ने प्रविधि

इजरायली वैज्ञानिकहरूले मरुभूमिको सुख्खा र नुनिलो पानी (Brackish Water) मा पनि सप्रिने विशेष प्रजातिका चेरी गोलभेडा, ओलिभ र खजुरका बीउहरू विकसित गरेका छन्। त्यस्तै, पूर्ण रूपमा स्वचालित र एआई (AI) नियन्त्रित हरितगृह (Greenhouse) भित्र तापक्रम, आर्द्रता र प्रकाश मिलाएर प्रतिकूल मौसममा पनि रेकर्डतोड उत्पादन लिने गरिन्छ।

नेपालले के सिक्ने? (समानता र सम्भावना)

नेपालबाट हरेक वर्ष हजारौँ युवाहरू 'सिक्दै कमाउँदै' (Learn and Earn) कार्यक्रम अन्तर्गत इजरायल जाने गरेका छन्। त्यहाँबाट सिकेको सीपलाई नेपालमा संस्थागत गर्न सके नेपालको कृषिले नयाँ उचाइ लिने विज्ञहरू बताउँछन्।

निष्कर्ष

इजरायली कृषि मोडेलको मूल सन्देश भनेको— 'श्रोत साधनको अभाव प्राकृतिक सराप होइन, यो केवल नीति र प्रविधिको कमजोरी मात्र हो।'

नेपालसँग बाह्रै महिना बग्ने नदी र उर्वर माटो छ। खाँचो केवल इजरायलको जस्तो दीर्घकालीन नीति, प्रविधिमा लगानी र 'स्मार्ट कृषि' तर्फको राजनीतिक इच्छाशक्तिको मात्र हो। यदि नेपालले इजरायलको पानी व्यवस्थापन र अनुसन्धानको मोडललाई आफ्नो भूगोल अनुसार ढाल्न सकेमा कृषिमा आत्मनिर्भर बन्दै खर्बौँको आयात प्रतिस्थापन गर्न धेरै समय लाग्ने छैन।